Dostępność komunikacyjno-informacyjna – 8 najważniejszych pojęć (subiektywnie)

Co to jest prosty język?

Mówi się, że prosty język to komunikacja dostępnej administracji państwowej i banków.

Zgodnie z definicją Piekota, prosty język to takie sposób organizacji tekstu, który zapewni przeciętnemu obywatelowi szybki dostęp do zawartych w nim informacji. Bez nieporozumień, tracenia czasu na ponowne czytanie, prosty język ma zapewnić niezakłóconą komunikację obywatela z daną instytycją.

Warto poznać te inicjatywy:

Prosta Polszczyzna. Standard Uniwersytetu Wrocławskiego, Dostęp: https://prostapolszczyzna.uwr.edu.pl/wp-content/uploads/sites/207/2026/02/Standard-PPP-UWr-2016.pdf

Karta Oceny Uproszczonego Pisma. Dostęp: https://prostapolszczyzna.uwr.edu.pl/wp-content/uploads/sites/207/2025/07/PPPUWr_Karta-oceny-pisma-urzedowego.xlsx

Co to jest ETR?

Tekst łatwy do czytania i zrozumienia często nazywany jest po prostu ETRem (czytaj: e te erem). ETR to skrót od angielskiego Easy-To-Read czyli 'łatwy do czytania”.

ETR to tekst stworzony zgodnie ze Standardami tekstu łatwego do czytania i zrozumienia.

Aktualnie obowiązujące standardy stworzono w 2025 roku w ramach projektu „Centrum Komunikacji dla Osób z Niepełnosprawnościami” (Abramowska, i in., 2025).

Standard tekstu łatwego pozwala zrozumieć czytany tekst osobom o małych umiejętnościach czytania i pisania oraz o ograniczonej znajomości języka.

Dla kogo jest ETR?

Przygotowanie informacji w tekście łatwym do czytania i zrozumienia może służyć osobom:

• z niepełnosprawnością intelektualną,
• z dysleksją i innymi trudnościami w czytaniu,
• z chorobą Alzheimera / demencją,
• w spektrum autyzmu,
• z uszkodzeniem słuchu / Głuchym,
• głuchoniewidomym,
• z afazją,
• z zaburzeniami koncentracji uwagi,
• dzieciom.

Przykłady tekstów napisanych jako ETR:

Oferta Muzeum w Wilanowie napisana w ETR

Czym jest przedprzewodnik?

Przedprzewodnik to specjalna, bogato ilustrowana publikacja (np. w formacie PDF), która pozwala zapoznać się z przestrzenią i zasadami panującymi w danej instytucji, urzędzie czy na wydarzeniu jeszcze przed osobistym przybyciem na miejsce.

Opisuje on krok po kroku – w sposób chronologiczny i za pomocą prostego, zrozumiałego języka – całą ścieżkę wizyty: od dojazdu, przez wejście do budynku, kasę biletową czy szatnię, aż po wyjście. Przedprzewodnik zawiera autentyczne zdjęcia kluczowych miejsc i ostrzega przed potencjalnymi barierami lub trudnościami sensorycznymi (np. nagłym hałasem czy mocnym światłem).

Dla kogo jest przeznaczony przedprzewodnik?

Przedprzewodnik powstaje z myślą o ułatwieniu orientacji i zapewnieniu poczucia bezpieczeństwa. Jest szczególnie pomocny dla:

• osób w spektrum autyzmu oraz osób z nadwrażliwościami sensorycznymi,
• osób z niepełnosprawnością intelektualną,
• rodziców i opiekunów z małymi dziećmi (pomaga przygotować dzieci na nowe otoczenie),
• każdego, kto odczuwa lęk lub niepokój przed wizytą w nowym, nieznanym miejscu (np. w urzędzie, teatrze czy muzeum).

W skrócie: Przedprzewodnik pomaga zapoznać się z nową przestrzenią przed wyjściem z domu, redukuje stres związany z nieznanym i pozwala zaplanować bezpieczną, komfortową wizytę.

Jak powstaje dobry przedprzewodnik?

Przy tworzeniu przedprzewodnika kluczowa jest jedna zasada: im prościej, tym lepiej. Dobrze przygotowany dokument powinien opierać się na poniższych krokach:

1. Standardy językowe: Publikacja powinna być napisana co najmniej według standardów prostego języka (prostej polszczyzny). Bardzo dobrym rozwiązaniem jest też opracowanie przedprzewodnika w tekście łatwym do czytania i rozumienia, czyli zgodnie ze standardem ETR (Easy-to-Read). Dzięki temu tekst staje się przyjazny dla wszystkich – w tym dla osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz małych dzieci.
2. Upraszczanie i selekcja treści: Po przygotowaniu pierwszej wersji warto krytycznie na nią spojrzeć – usunąć nadmiarowe informacje, uprościć zbyt skomplikowane sformułowania i dodatkowo objaśnić trudne terminy.
3. Konsultacje z użytkownikami: Gotowy projekt dobrze jest przetestować w praktyce. Najlepszym sposobem jest poproszenie samych odbiorców (użytkowników o szczególnych potrzebach), aby przeszli się z przewodnikiem po instytucji i podzielili swoimi uwagami, co pozwoli uczynić go jeszcze bardziej użytecznym.

Przykłady gotowych przedprzewodników:

Hevelianum

Muzeum Mocak

Teatr Ochoty spektakl Pustostany

Czym jest deklaracja dostępności?

Deklaracja dostępności to obowiązkowy dla podmiotu publicznego, ustrukturyzowany dokument, który opisuje stan dostępności cyfrowej danej strony internetowej lub aplikacji mobilnej. Jest to swojego rodzaju „wizytówka dostępności”.

Informuje ona użytkowników o tym, które elementy serwisu są w pełni dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, które części pozostają niedostępne (i dlaczego) oraz jak budynek danej instytucji jest przystosowany pod kątem architektonicznym oraz komunikacyjno – informacyjnym.

Co ważne – nawet jeśli strona internetowa nie jest w pełni dostępna, sama deklaracja dostępności musi być bezwzględnie i całkowicie dostępna cyfrowo oraz napisana prostym językiem.

Dla kogo?

Służy wszystkim użytkownikom, a szczególnie:

• Osobom z niepełnosprawnościami (wzroku, słuchu, ruchu, poznawczymi) – ułatwia im korzystanie z serwisu.
• Osobom chcącym zgłosić bariery – wskazuje, jak szybko zgłosić problem z dostępnością oraz informuje o ułatwieniach w fizycznej przestrzeni budynku

Jakie kluczowe elementy ma deklaracja dostępności?

1. Ocena zgodności: Informacja, w jakim stopniu strona spełnia wymogi prawne.
2. Kontakt i skargi: Dane osoby odpowiedzialnej za dostępność i opis procedury zgłaszania problemów.
3. Dostępność architektoniczna i komunikacyjna: opis m.in. wejść do budynku, wind, toalet dla osób z niepełnosprawnościami, dostępności tłumacza migowego (PJM) czy prawa do wejścia z psem asystującym.
4. Standard techniczny (kod HTML): Deklaracja musi zawierać specjalne identyfikatory w kodzie HTML (znaczniki id i klasy, np. powiązane z tzw. klasą "a11y"), które ułatwiają programom odczytu ekranu natychmiastowe odnalezienie kluczowych sekcji.

Więcej wskazówek technicznych tutaj: Warunki techniczne publikacji oraz struktura dokumentu elektronicznego deklaracji dostępności

Co to jest mapa sensoryczna?

Mapa sensoryczna to opis lub wizualizacja przestrzeni, który przedstawia:

• poziom hałasu,
• natężenie światła,
• obecność zapachów,
• intensywność ruchu i tłoku,
• elementy migające, błyskające, kontrastowe,
• potencjalne triggery sensoryczne (np. nagłe dźwięki, echo, zapachy chemiczne, ciemne przejścia).

Celem jest umożliwienie odwiedzającym planowania wizyty i unikania przeciążenia sensorycznego.

Po co tworzy się mapę sensoryczną?

• umożliwia planowanie trasy zwiedzania,
• pozwala unikać przeciążenia sensorycznego,
• wspiera osoby neuroatypowe,
• zwiększa dostępność poznawczą i sensoryczną,
• jest elementem dobrych praktyk dostępnościowych instytucji publicznych.

Jak najczęściej wygląda mapa sensoryczna?

Najczęściej to:

• plik PDF lub podstrona na stronie www,
• plan budynku z oznaczeniami kolorystycznymi,
• legenda: hałas, światło, zapach, ruch, multimedia, triggery, strefy odpoczynku,
• krótki opis każdej strefy.

Mapę można stworzyć też w wersji tekstowej dla osób niewidomych, albo w formie uproszczonej dla osób z trudnościami poznawczymi.

Przykłady map sensorycznych:

Mapa z South London Gallery

Mapa z Muzeum Pałacu w Wilanowie

Osoba ze szczególnymi potrzebami to osoba, która ze względu na swoją sytuację zdrowotną, funkcjonalną, poznawczą, sensoryczną, społeczną lub życiową może napotykać bariery w korzystaniu z usług, przestrzeni lub komunikacji.

Osoba ze szczególnymi potrzebami możem wymagać dodatkowego wsparcia, dostosowań lub alternatywnych rozwiązań, aby móc uczestniczyć w życiu społecznym na równych zasadach.

Zgodnie z polskim stanem prawnym (Ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, 2019) osoba ze szczególnymi potrzebami to osoba, która ze względu na swoje cechy lub okoliczności życiowe może napotykać bariery w dostępie do usług, informacji lub przestrzeni i wymaga wsparcia lub dostosowania.

To szeroka definicja, która  obejmuje zarówno osoby z niepełnosprawnościami, jak i osoby, które czasowo lub sytuacyjnie potrzebują wsparcia.

Kim jest osoba ze szczególnymi potrzebami?

Jakie konkretnie są jej potrzeby? Szczególne potrzeby mogą być bardzo różnorodne, tutaj próba ich kategoryzacji:

• sensoryczne (nadwrażliwość, przetwarzanie bodźców, niepełnosprawności sensoryczne – niewidzenie i niedowidzenie, głuchota i niedosłuchy),
• poznawcze (trudności w rozumieniu informacji, orientacji w przestrzeni),
• komunikacyjne (potrzeba skorzystania z AAC, użycia prostego języka),
• mobilnościowe (poruszanie się z pomocą, ograniczenia ruchowe, niepełnosprawność ruchowa),
• zdrowotne (choroby przewlekłe, większa męczliwość),
• społeczne i emocjonalne (lęk, przeciążenie, stres),
• sytuacyjne (np. osoba w kryzysie, osoba starsza, osoba z dzieckiem w wózku).

W praktyce zatem, osobą ze szczególnymi potrzebami można być przez jakiś czas, można stać się nią i wymagać stałego wsparcia, można być nią od urodzenia, przez całe swoje życie.

Kim są osoby ze szczególnymi potrzebami trafnie opisuje Anna Gibson – jako alfabet cech jej rodziny i przyjaciół. Szczególne potrzeby w zakresie dostępności mogą dotyczyć każdego z nas lub naszych najbliższych!