Co słychać w AAC? Nie da się tego zrobić w pojedynkę! Kompetencje komunikacyjne są współtworzone

Co oznacza, że kompetencje komunikacyjne są współtworzone?

W podejściu PODD kompetencja komunikacyjna nie jest rozumiana jako indywidualna zdolność do samodzielnego tworzenia długich, gramatycznie złożonych wypowiedzi. Wręcz przeciwnie — jest to zdolność do uczestniczenia w procesie współtworzenia znaczenia (co-construction). Komunikacja nie jest tu produktem jednej osoby, lecz wspólnym działaniem użytkownika AAC i partnera komunikacyjnego.

Użytkownik AAC może być w pełni kompetentny, nawet jeśli jego wypowiedzi są krótkie, fragmentaryczne lub oparte na minimalnych sygnałach. Jego kompetencja ujawnia się w tym, że potrafi:

• inicjować komunikację (gestem, spojrzeniem, pauzą, wokalizacją, sygnałem),
• współdecydować o kierunku rozmowy,
• potwierdzać lub zaprzeczać,
• korygować partnera,
• wyrażać intencję — nawet jeśli forma jest minimalna,
• korzystać z dostępnych środków, aby osiągnąć cel komunikacyjny,
• angażować się w naprzemienność,
• wykorzystywać kompetencje partnera, aby wspólnie budować wypowiedź.

W tym ujęciu kompetencja nie polega na tym, że użytkownik „samodzielnie tworzy zdania”, lecz na tym, że uczestniczy w komunikacji w sposób skuteczny i zgodny z własną wolą.

Jak to się ma do klasycznej koncepcji kompetencji komunikacyjnych?

Janice Light i David McNaughton (2014) opisują kompetencje komunikacyjne użytkowników AAC w 4 wymiarach:

1. Kompetencja językowa Zasób słownictwa, znajomość gramatyki, rozumienie struktur językowych.
2. Kompetencja społeczna Wiedza o tym, kiedy, gdzie, z kim i jak się komunikować; znajomość norm społecznych.
3. Kompetencja operacyjna Fizyczne i techniczne posługiwanie się systemem AAC — wskazywanie, nawigacja, obsługa urządzenia.
4. Kompetencja strategiczna Radzenie sobie z trudnościami w komunikacji, stosowanie strategii naprawczych, kompensowanie ograniczeń systemu.

Współtworzenie kompetencji: jak to połączyć?

Współtworzenie kompetencji oznacza, że w danym momencie, w konkretnej interakcji, użytkownik AAC może korzystać tylko z części swoich możliwości. To, ile kompetencji „widać”, zależy nie tylko od niego, ale także od:

• przygotowania partnera,
• jakości wsparcia,
• dostępności narzędzia,
• kontekstu sytuacyjnego,
• poziomu zmęczenia, stresu, bólu, obciążenia sensorycznego.

W kontakcie z przygotowanym partnerem kompetencje użytkownika ujawniają się pełniej. Partner nie „wyręcza”, lecz tworzy warunki, w których użytkownik może pokazać swoje możliwości.

Przykłady współtworzenia kompetencji

1. Sytuacja załamania komunikacyjnego

Użytkownik wysyła sygnały, które trudno zinterpretować. Partner nie wie, czy to błąd, frustracja, zmiana tematu, czy próba przerwania rozmowy.

Przygotowany partner:

• zauważa behawioralne wskaźniki dyskomfortu,
• proponuje strategie naprawcze: „Widzę, że jesteś niespokojny. Czy to była pomyłka? Chcesz pokazać jeszcze raz?”
• nie przypisuje znaczenia przypadkowym komunikatom,
• nie brnie w ślepy zaułek,
• zatrzymuje interakcję, aby ją naprawić.

Dzięki temu użytkownik może wrócić do rozmowy i kontynuować ją skutecznie. Kompetencja strategiczna użytkownika ujawnia się dzięki kompetencji partnera.

2. Komunikacja wielomodalna

Użytkownik korzysta z wokalizacji, gestów, spojrzeń i symboli. Każdy z tych elementów sam w sobie może być niepełny, ale razem tworzą spójną wypowiedź.

Przygotowany partner:

• bierze pod uwagę wszystkie modalności komunikacji,
• poprawnie interpretuje wokalizacje, pauzy, kierunek spojrzenia,
• łączy sygnały w całość,
• proponuje słowa lub strony w PODD, które mogą pasować do intencji użytkownika.

W efekcie użytkownik może zbudować dłuższą, bardziej precyzyjną i mniej wysiłkową wypowiedź. To przykład współtworzenia kompetencji językowej i operacyjnej.

Dlaczego to ważne?

Współtworzenie kompetencji zmienia sposób, w jaki patrzymy na użytkowników AAC:

• nie oceniamy ich po długości wypowiedzi,
• nie zakładamy, że „brak słów” oznacza brak kompetencji,
• nie oczekujemy samodzielności tam, gdzie komunikacja jest z natury relacyjna,
• widzimy kompetencję jako dynamiczną, sytuacyjną i współtworzoną.

To podejście jest szczególnie ważne w systemach takich jak PODD, gdzie partner komunikacyjny jest integralną częścią procesu — nie dodatkiem.

Bibliografia:

Light, J., i McNaughton, D. (2014). Communicative Competence for Individuals who require Augmentative and Alternative Communication: A New Definition for a New Era of Communication? Augmentative and Alternative Communication, 30(1), 1–18. https://doi.org/10.3109/07434618.2014.885080